Column | Tussen de regels
Tussen de regels is een nieuwe column waarin journalisten die van het Fonds BJP een subsidie of beurs hebben ontvangen de ruimte krijgen om hun ervaringen over het vak te delen.
Romy Baarsen is onderzoeker en journalist. Sinds september 2025 is ze ook journalist-in-residence bij het NIAS in Amsterdam waar ze werkt aan haar boek Mens en grens, over hoe grensgeweld aan de Europese buitengrenzen is genormaliseerd en welke institutionele, politieke en psychologische mechanismen dit in stand houden. In drie delen geeft ze een inkijkje in haar onderzoekproces en deelt ze ervaringen over het verblijf bij het NIAS. Vandaag deel twee.
“Vertrouwen is goed, controle is beter,” zegt Juan Fernando López Aguilar, voormalig voorzitter van de LIBE-commissie, de commissie die in Brussel waakt over onze vrijheid.
Ik schrijf de zin onmiddellijk op, alsof ik een verspreking wil vastleggen voordat iemand haar kan terugnemen.
We bevinden ons in de Spinelli-zaal van het Europees Parlement. Hier wordt het veertigjarig jubileum van het Schengenakkoord gevierd, ooit het symbool van een continent zonder binnengrenzen. De zaal is vernoemd naar Altiero Spinelli, verzetsdenker en dromer van een vrij Europa. Vandaag wordt zijn droom herdacht.
De stoelen zijn gevuld met Europarlementariërs en beleidsmakers. Eurocommissaris Magnus Brunner opent de middag. Hij spreekt over ‘het succes van Schengen’ en ‘een Europa dat dichter bij elkaar kwam’. Er wordt geklapt. Vrij reizen, Erasmus: ze komen voorbij als voetnoten uit een andere tijd. Al snel schuift het gesprek naar wat werkelijk telt: Europa’s buitengrens moet strenger.
*
In 2025 waren de verhalen die ik optekende telkens hetzelfde, zij het in andere vormen en gedaantes. Tranen die in opnames doorklinken en zich op papier nauwelijks laten vangen, hoezeer ik dat ook probeer. Het was een jaar waarin ik me steeds vaker afvroeg waarom dat nodig is. Waarom het geweld aan onze grenzen ‘normaal’ is geworden.
Bij NIAS heb ik de tijd om meer naar de wortels te kijken. Veel van wat we nu ‘grensbeheer’ noemen, blijkt historisch al te zijn uitgeprobeerd in koloniën, op mensen zonder rechten. Daar werden kampregimes, paspoorten, bufferzones en vormen van gedwongen mobiliteit – of juist immobiliteit – ontwikkeld. Daarnaast is de neutraliteit van de bestuurstaal die deze praktijken vandaag begeleidt mede bedoeld om escalatie te voorkomen en internationale samenwerking mogelijk te maken.
Zo kon ik afgelopen november op een internationale grensbeheerconferentie met hoofden van grensautoriteiten en beleidsmakers uit heel Europa en Afrika staan. Door niet te confronteren met de lichamelijke gevolgen kan een community van grenswachters bestaan. Het woord mensenrechten wordt soms nog wel genoemd, maar raakt los van wat het zou moeten beschermen.
In dit soort kringen heerst een ‘bescherm wat je lief is’-mentaliteit, bijna familiaal. Als journalist verkeer ik in een voortdurende staat van verwarring, omdat beide werkelijkheden naast elkaar bestaan. Zij werken ook aan mijn veiligheid. De vraag is hoe die twee zich tot elkaar verhouden.
Lange tijd dacht ik: hoe meer verhalen van geweld en onrecht naar boven komen, hoe sneller er iets zal veranderen. Maar instituties bewegen anders. Ze hebben hun eigen agenda’s, plannen die decennia vooruitkijken – zo is het geopolitieke denken ingericht.
Met de hete adem van Rusland, en een Verenigde Staten die zich steeds nadrukkelijker afkeren van het internationale recht, zullen Europese grenzen de komende jaren waarschijnlijk alleen maar harder worden. De grens is ook frontlinie of wordt in elk geval steeds vaker zo gezien. Die gesprekken werden in Brussel twintig jaar geleden al gevoerd. Misschien ben ik gewoon laat op het feestje.
*
In de Spinelli-zaal klinkt Brunner tevreden: “We weten precies wie er in- en uitgaat.” De zaal knikt. Europa registreert elk visum, elke grensovergang, elk biometrisch spoor. Dat is belangrijk in ‘uitdagende tijden’, maar wat onderweg sterft verdwijnt uit de statistiek.
Geen enkele lidstaat houdt bij hoeveel mensen aan de grens omkomen. In een continent waar het ‘recht op leven’ het hoogste goed heet, geldt ook: wat niet wordt geteld, hoeft niet te bestaan. Niemand zegt: “ik doe dit”. Men zegt: “dit wordt gedaan”.
Op dit soort plekken heb ik vaak het gevoel in de Truman Show te zitten. Een man die in een wereld opgroeit die doet alsof het normaal is, maar waarin iedereen mee-acteert. Toch ziet de regisseur van de serie het anders: “Ik heb Truman de kans gegeven om een normaal leven te leiden,” zegt hij aan het eind van de film. “De buitenwereld is ziek.” Vanuit die redenering klinken hekken logisch.
Die avond scroll ik door mijn telefoon. Aguilar heeft zijn uitspraak “vertrouwen is goed, controle is beter” op zijn social media geplaatst.
